Văn thơ Phan Bội Châu của Đặng Thai Mai là một công trình kinh điển về tác gia văn học sử nói chung cũng như về tác gia Phan Bội Châu nói riêng. Văn bản này xuất bản đã lâu, khó tìm để đọc. Tôi post ở đây một số luận điểm chính để sinh viên có thể tham khảo. Chữ số Ả rập trong ngoặc vuông là số trang.
VĂN THƠ PHAN BỘI
CHÂU
ĐẶNG THAI MAI
(Nhà xb Văn hóa, 1960, in lần thứ hai)
I. Sự nghiệp văn chương của Phan Sào Nam là một bộ phận
trong công tác cách mạng của nhà chí sĩ
“Thi cử chỉ là một
phương tiện để cho ‘thành danh’ và có thể ‘ăn nói với đời’. Sách đầu giường của
nhà Nho, hồi này, không phải là văn chương cử tử nữa. Phan Bội Châu đọc binh thư của Tôn, Ngô, của
Gia Cát; đọc sách chính trị trong các tập ‘tân thư’ của thời đại: Khang
Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục v.v...” [11]
- “Phan Bội Châu với một
số đồng chí bắt đầu xây móng cho hội ‘Duy Tân’.
Trong lịch sử chống thực
dân Pháp của nước ta, đây là lần đầu tiên một cuộc vận động cách mạng có một tổ
chức tương đối cẩn mật, một chương trình cụ thể.
Lập trường chính trị cố
nhiên còn hết sức mập mờ về vấn đề cơ sở giai cấp. Nhưng nhà lãnh tụ Hội Duy
Tân quả tình không phải là người còn quyến luyến với chủ nghĩa bảo hoàng, với
chủ nghĩa quân chủ theo lập trường các nhà cần vương lớp trước. [12]
- “trong chính kiến của
Phan Bội Châu, con bài Cường Để không phải là một cứu cánh; nó chỉ là một
phương tiện” [13]
- “Dân không còn nữa,
mà chủ cái gì?” (Tham khảo: Phan Bội Châu
và Phan Chu Trinh – Tôn Quang Phiệt – NXB Văn Sử Địa, 1957. [14]
- “Phan Bội Châu từ
ngày mới bắt tay vào công tác cách mạng đã có một chủ trương rõ rệt: tập hợp mọi
lực lượng, liên hiệp mọi tầng lớp nhân dân để chống Pháp. Đó là một chủ trương,
tuy Sào Nam chưa hề tuyên bố rõ rệt về lập trường chính trị dân chủ”. [21] Lưu
ý là: “tư tưởng Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, ở Trung Quốc, chỉ là tư tưởng bảo
hoàng” [21]
- “từ ngày lập Hội Việt
Nam Quang phục trở về sau thì Phan Bội Châu đi hẳn theo chủ nghĩa dân chủ tư sản.
Và từ trước đến sau, Phan Bội Châu vẫn chỉ có một chủ trương: là đánh thực dân
để cứu nước. Lập trường dân chủ của Phan có phần mập mờ” [22]
- “Trong thái độ và hoạt
động chính trị của họ Phan, cố nhiên, cũng có chỗ đáng phê bình. Có một thời
gian, Phan Bội Châu đã viết Pháp Việt đề
huề luận. Đó là một vết tư tưởng đáng tiếc trong tư tưởng chính trị của một
người lâu nay vẫn chủ trương chống Pháp triệt để” [22]
- “trong sự nghiệp
Phan Bội Châu, văn chương cũng là một hoạt động gắn chặt với đời sống chính trị
của nhà ái quốc. Sự nghiệp văn chương của Phan Bội Châu chính là một bộ phận
trong công tác cách mạng của nhà chí sĩ” [25]
